Park Narodowy Doliny Dolnej Odry – opis, atrakcje, przyroda

Dla obszaru Międzyodrza planowane jest utworzenie Parku Narodowego Doliny Dolnej Odry, który ma objąć powierzchnię 3856 hektarów i zapewnić kompleksową ochronę unikatowego ekosystemu. To pierwsza taka inicjatywa od ponad 20 lat, która łączy cele przyrodnicze z potrzebami lokalnych samorządów. Poznaj szczegóły tej koncepcji oraz bogactwo natury dolnej Odry.

Jakie są główne założenia Parku Narodowego Doliny Dolnej Odry?

Koncepcja nowego parku narodowego narodziła się z potrzeby zabezpieczenia jednego z najcenniejszych przyrodniczo obszarów w Polsce. Park Narodowy Doliny Dolnej Odry ma powstać na terenie Międzyodrza – dzikiej krainy torfowisk, podmokłych łąk i plątaniny kanałów, która od lat wymaga spójnego zarządzania. Głównym celem jest zachowanie unikalnej fauny i flory oraz krajobrazu, który w dużej mierze pozostał niedostępny dla ludzi.

Prace koordynowane przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska skupiają się na dialogu z samorządami i lokalnymi społecznościami. To od ich decyzji zależy ostateczny kształt i tempo wdrażania ochrony. W przeciwieństwie do wielu innych projektów, tutaj kluczowa jest akceptacja mieszkańców, którzy mają realny wpływ na finalne rozwiązania. Zabezpieczono również środki finansowe – w budżecie na przyszły rok przewidziano 19 mln zł na ten cel.

Gmina Kołbaskowo planuje budowę mariny od północnej strony Międzyodrza, a Szczecin chciałby być pierwszym w Polsce miastem wojewódzkim z parkiem narodowym na swoim terenie.

Dlaczego Międzyodrze wymaga pilnej ochrony?

Mieszkańcy okolicznych gmin od lat obserwują postępującą degradację tego terenu. Kanały sukcesywnie zarastają, co ogranicza dostęp dla turystów i zagraża stabilności ekosystemu. Dotychczas za ten obszar odpowiadało około 20 różnych podmiotów, co uniemożliwiało skuteczne i kompleksowe działania. Utworzenie parku narodowego pozwoliłoby powołać jednego zarządcę, który kompleksowo zająłby się Międzyodrzem – od udrożnienia dróg wodnych po zabezpieczenia przeciwpożarowe.

Wójt Kołbaskowa Małgorzata Schwarz podkreśla, że z powodu zarastających kanałów Międzyodrze zaczyna być po prostu niedostępne. To nie tylko strata przyrodnicza, ale również ograniczenie potencjału turystycznego regionu. Silny impuls do działań dała katastrofa ekologiczna na Odrze z 2022 roku, po której ruchy społeczne na rzecz powołania parku narodowego wyraźnie się zintensyfikowały.

Co wyróżnia przyrodę projektowanego parku narodowego?

Obszar planowanego parku to prawdziwy raj dla ornitologów i miłośników dzikiej natury. Odnotowano tu aż 237 gatunków ptaków, z czego 129 to gatunki lęgowe. Można spotkać między innymi płaskonosa, cyrankę, czajkę, rybitwę czarną, bąka czy derkacza. Jesienią na Międzyodrzu gromadzi się nawet do 14 500 żurawi oraz do 25 000 gęsi, tworząc spektakularne widowisko.

Nie mniej imponująca jest fauna pozostałych grup kręgowców. Na terenie tym żyje największa na Pomorzu populacja żaby zielonej, a w wodach Odry i jej starorzeczy bytuje aż 38 gatunków ryb, w tym tak rzadkie jak minóg rzeczny, piskorz i jesiotr ostronosy. Występują tu również liczne ssaki: wydra, bóbr, nocek łydkowłosy (rzadki nietoperz), a od niedawna pojawił się także wilk.

Flora Międzyodrza liczy co najmniej 460 gatunków roślin, w tym wiele rzadkich i zagrożonych. Do najcenniejszych należą kotewka orzech wodny, salwinia pływająca oraz grzybieńczyk wodny. Roślinność łęgowa i bagienna zachowała wysoki stopień naturalności, co jest rzadkością w silnie przekształconej przez człowieka Europie.

Szczególnie cenne są wodne bezkręgowce – stwierdzono prawie 90 gatunków, wśród nich tak rzadkie jak szczeżuja wielka czy żagnica zielona. Te organizmy stanowią doskonały wskaźnik czystości wód i ogólnej kondycji ekosystemu. Izolacja tego obszaru sprzyja naturalnemu bogactwu, które w tej części kontynentu jest czymś wyjątkowym.

Jakie korzyści przyniesie park narodowy lokalnym społecznościom?

Status parku narodowego to nie tylko ochrona przyrody, ale również stymulator rozwoju ekonomicznego. W przypadku gmin leżących w Dolinie Dolnej Odry, unikatowa przyroda może stać się motorem napędowym turystyki. Na terenie planowanego parku nie występuje konflikt z gospodarką leśną, ponieważ nie pozyskuje się tam drewna. Wędkowanie i połów ryb pozostaną dozwolone, a ochrona czynna kanałów zapobiegnie ich zarastaniu, co otworzy nowe możliwości dla kajakarzy i użytkowników mniejszych jednostek pływających.

Samorządy, na terenie których znajdują się obszary chronione, otrzymują wsparcie finansowe w formie tzw. potrzeb ekologicznych. Łączna kwota tych subwencji na 2026 rok wynosi 1 539 251 124 zł. Najwyższa waga przypisana jest parkom narodowym i rezerwatom, co czyni je szczególnie opłacalnymi dla gmin. Dla przykładu włączenie części Międzyodrza do struktur zarządzanych przez park narodowy oznaczałoby dla gminy Kołbaskowo dodatkowe około 250 tys. zł rocznie, choć – jak podkreśla wójt – nie to jest najważniejszym argumentem.

Potrzebny jest jeden podmiot, który kompleksowo zajmie się tym terenem, a nie kilka czy kilkanaście instytucji – podsumowuje wójt Kołbaskowa Małgorzata Schwarz.

Czy forma ochrony ograniczy rozwój gospodarczy?

Wbrew obawom, utworzenie parku narodowego nie oznacza zahamowania inwestycji czy codziennego życia mieszkańców. Projekt wyklucza z granic parku oba główne ramiona Odry – Odrę Zachodnią i Odrę Wschodnią – co gwarantuje swobodną żeglugę i dostęp do rzeki. Rolnictwo oraz dotychczasowa infrastruktura pozostają nienaruszone, a turystyka zyskuje nowe możliwości rozwoju.

Przykładem udanego połączenia ochrony z interesami gospodarczymi jest sąsiedni, niemiecki Park Narodowy Doliny Dolnej Odry. Na jego terenie funkcjonują duże zakłady przemysłowe, w tym PCK Raffinerie GmbH i papiernia Leipa. Dzięki nowelizacji ustawy o parku narodowym w 2006 roku udało się zharmonizować interesy różnych stron. Wytyczono szlaki konne, rowerowe i piesze, a w wybranych akwenach latem można się kąpać. To dowód, że ochrona przyrody i rozwój regionu mogą iść w parze.

Jak wygląda transgraniczny kontekst ochrony Doliny Dolnej Odry?

Dolina Dolnej Odry to obszar transgraniczny, który od lat 90. XX wieku jest chroniony po obu stronach granicy. Po stronie niemieckiej już w 1995 roku utworzono Park Narodowy Unteres Odertal – jedyny park narodowy doliny rzecznej w całych Niemczech. Rozciąga się on na długości 50 km i obejmuje obszar ponad 10 tys. ha, ze strefą buforową liczącą dodatkowo ponad 17 tys. ha.

Polska strona posiada obecnie Park Krajobrazowy Dolina Dolnej Odry, który graniczy z niemieckim odpowiednikiem. Administracje obu obszarów chronionych utrzymują ścisłą współpracę, postrzegając się jako części składowe transgranicznego zespołu obszarów chronionych. Utworzenie pełnoprawnego parku narodowego po stronie polskiej wyniosłoby tę współpracę na jeszcze wyższy poziom i stworzyłoby spójny system zarządzania całym ekosystemem.

W niemieckim parku narodowym, po nowelizacji ustawy, wyznaczono strefy dzikiej przyrody, które docelowo mają stanowić 50,1 proc. powierzchni. Człowiek będzie musiał się z nich sukcesywnie wycofywać, oddając naturze pole do swobodnego rozwoju. Na obrzeżach parku, na stromych zboczach doliny, zachowały się pozostałości pierwotnych lasów, takich jak Gellmersdorfer Forst, oraz rozległe murawy kserotermiczne z kontynentalnymi murawami stepowymi.

Jak wygląda niemiecka część parku od strony turystycznej?

Turyści po niemieckiej stronie znajdą dobrze rozwiniętą infrastrukturę. W Criewen otwarto interaktywne Centrum Informacji (Dom Parku Narodowego), gdzie na wystawie można odkryć krajobraz łęgowy niziny Odry. Działają tam sklepiki z regionalnymi produktami – miodem, sokiem jabłkowym „Criewener Gold”, musztardą i octem ziołowym. Wyznaczono liczne ścieżki piesze i rowerowe, a w sezonie letnim organizowane są wycieczki kajakowe z przewodnikiem.

W krajobrazie wyróżniają się morenowe wzniesienia, takie jak Stettiner Berg czy Seeberg, z których rozciągają się widoki na Odrę, Międzyodrze i elektrownię. Te punkty widokowe, położone na wysokości 50-60 metrów nad pradoliną, są pozostałością ostatniego zlodowacenia skandynawskiego. To właśnie tam, podczas jesiennego przelotu, można podziwiać tysiące żurawi i gęsi.

Czy planowany park narodowy ma alternatywną ścieżkę realizacji?

Po wecie prezydenta Karola Nawrockiego wobec ustawy o utworzeniu Parku Narodowego Doliny Dolnej Odry, rząd zaproponował alternatywne rozwiązanie. W wykazie prac rządu pojawiła się zapowiedź rozporządzenia poszerzającego granice Drawieńskiego Parku Narodowego. Projekt, uznany za priorytetowy, ma zostać przyjęty najpóźniej w III kwartale tego roku.

Obszar planowany do włączenia w granice Drawieńskiego Parku Narodowego obejmie 1396,4 ha w gminie Kołbaskowo oraz Szczecinie. W jego skład wejdą trzy wyspy znajdujące się poza głównym terenem Międzyodrza: Łęgi Kurowskie, położone między Odrą Zachodnią a Kanałem Kurowskim, oraz kompleks dwóch wysp między Odrą Wschodnią a Kanałem Kluckim – Klucki Ostrów i Zaklucki Ostrówek. Kluczowe jest to, że oba ramiona rzeki pozostaną poza granicami obszaru chronionego.

Jesteśmy otwarci na wykorzystanie wszystkich możliwości. Odkładanie w czasie ochrony przyrody niczemu dobremu nie będzie służyło. Lepiej działać tu i teraz, niż czekać, aż za chwilę nie będzie czego ratować – mówi Małgorzata Schwarz.

Jednocześnie trwają prace nad drugim wariantem – odrębną ustawą o Parku Narodowym Doliny Dolnej Odry. Gmina Widuchowa i powiat gryfiński opowiedziały się za kontynuacją tej ścieżki legislacyjnej. Niezależnie od wybranej formy prawnej, cel pozostaje ten sam: skuteczna ochrona unikatowego ekosystemu Międzyodrza przed dalszą degradacją i wykorzystanie jego potencjału dla zrównoważonego rozwoju regionu.