Asyż – zwiedzanie, najważniejsze zabytki i atrakcje

Asyż to przede wszystkim miejsce narodzin i działalności św. Franciszka, a jego najważniejszym zabytkiem jest Bazylika św. Franciszka, wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Wizyta w tym umbryjskim mieście to jednak nie tylko podróż śladami Biedaczyny, ale też spacer wąskimi, kamiennymi uliczkami i odkrywanie dziesiątek innych świadectw historii. Z naszym przewodnikiem poznasz wszystkie najważniejsze atrakcje Asyżu i dowiesz się, jak najlepiej zaplanować zwiedzanie.

Duchowe serce Asyżu – Bazylika św. Franciszka

Nie sposób wyobrazić sobie wizyty w mieście bez poznania kompleksu, który od 2000 roku znajduje się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Bazylika św. Franciszka to w rzeczywistości dwie świątynie wzniesione jedna nad drugą – Dolna i Górna – a pod nimi znajduje się krypta z grobem świętego. Budowę rozpoczęto 16 lipca 1228 roku, dzień po kanonizacji Franciszka, a głównym architektem odpowiedzialnym za projekt był Elia da Cortona. Dolny kościół, utrzymany w stylu romańskim, ukończono już w 1230 roku.

To właśnie w jego nawie głównej, po prawej stronie, można podziwiać freski przedstawiające sceny Męki Pańskiej, a po lewej – cykl opowiadający o życiu świętego. Najistotniejszym punktem jest jednak krypta z 1818 roku. Przez sześć wieków miejsce spoczynku Franciszka było celowo ukrywane przez zakonników w obawie przed kradzieżą relikwii. Dopiero na wyraźne polecenie papieża Piusa VII rozpoczęto poszukiwania, które zakończyły się odnalezieniem grobu pod głównym ołtarzem. Obecnie wierni mogą swobodnie zejść do krypty, by oddać cześć świętemu.

Zupełnie inny charakter ma Bazylika Górna, konsekrowana w 1253 roku. Jest to przestronne i pełne światła wnętrze w stylu wczesnogotyckim, które miało zachęcać do modlitwy i kontemplacji. To tutaj znajdują się prawdziwe skarby malarstwa europejskiego. Transept kościoła zdobią freski autorstwa Cimabuego, ukazujące m.in. ukrzyżowanie i sceny z Apokalipsy. Freski Giotta i jego uczniów, które znajdują się w nawie głównej, stanowią jeden z najbardziej przełomowych cykli w historii sztuki, ilustrując kluczowe momenty z życia świętego. Tragiczne trzęsienie ziemi z 1997 roku poważnie uszkodziło sklepienia, grzebiąc pod gruzami cztery osoby. Choć strukturę odbudowano, części bezcennych malowideł nie udało się już w pełni odtworzyć.

Co jeszcze zobaczyć w historycznym centrum?

Miasto oferuje znacznie więcej niż tylko główną bazylikę. Każdy z pozostałych zabytkowych kościołów i placów opowiada inny fragment bogatej historii Asyżu. Spacerując od jednego krańca Starego Miasta do drugiego, można prześledzić rozwój architektury od czasów rzymskich po barok.

Bazylika św. Klary i krucyfiks z San Damiano

Bazylika św. Klary to dominująca w krajobrazie wschodniej części miasta gotycka budowla, wzniesiona w latach 1257–1260. Jej fasadę zdobią charakterystyczne pasy różowego i białego kamienia pochodzącego z góry Subasio. Rzut świątyni i forma architektoniczna w uproszczony sposób nawiązują do Bazyliki Górnej św. Franciszka.

Wnętrze było niegdyś najprawdopodobniej w całości pokryte freskami, z których do dziś przetrwały fragmenty XIII- i XIV-wiecznych malowideł. Nad ołtarzem wisi krucyfiks w stylu bizantyjskim z XIII stulecia, typowy dla franciszkańskiego rozpamiętywania Męki Pańskiej. Znacznie większe znaczenie ma jednak krucyfiks z San Damiano, przechowywany w przylegającej Kaplicy Ukrzyżowania. To właśnie z tego XII-wiecznego krzyża przemówił Jezus Chrystus do św. Franciszka, co stało się przełomowym momentem w jego życiu. W krypcie z XIX wieku, dostępnej po zejściu z nawy głównej, znajduje się kryształowy relikwiarz św. Klary z jej szczątkami, a także relikwie szat św. Franciszka i św. Klary.

Katedra i ślady rzymskiej przeszłości

Paradoksalnie, nie żadna z bazylik, a właśnie Kościół św. Rufina pełni funkcję głównej świątyni miejskiej. Romański budynek z XII wieku poświęcony jest pierwszemu biskupowi i męczennikowi miasta. Jego fasada z trzema rozetami i rzeźbami symboli ewangelistów uznawana jest za jedno z najwybitniejszych dzieł stylu gotycko-umbryjskiego. W podziemiach katedry znajduje się sarkofag św. Rufina, a także pozostałości wcześniejszej budowli. To miejsce ma ogromne znaczenie symboliczne – to tutaj, w jedynej wówczas chrzcielnicy w mieście, ochrzczeni zostali zarówno św. Franciszek, jak i św. Klara, a Biedaczyna wygłosił w tej świątyni swoje pierwsze kazanie.

Centralnym punktem życia miejskiego jest Piazza del Comune, wytyczony na miejscu dawnego rzymskiego forum. Wyróżnia się tu niezwykły Kościół Santa Maria sopra Minerva. Budowlę wzniesiono w 1539 roku na polecenie papieża Pawła III, jednak jej fasada to zachowana w doskonałym stanie starożytna rzymska świątynia z sześcioma korynckimi kolumnami, pochodząca z I wieku p.n.e. i poświęcona najprawdopodobniej Heraklesowi. Połączenie pogańskiej fasady z barokowym wnętrzem katolickim jest jednym z najbardziej oryginalnych zabytków na całym półwyspie. Na placu znajduje się też XIV-wieczny Palazzo dei Priori, obecnie ratusz, oraz Fontanna Trzech Lwów z 1762 roku, przy której przysiadają zarówno turyści, jak i mieszkańcy.

Mniej znane świątynie i twierdza

Nieco na uboczu głównych szlaków, przy placu o tej samej nazwie, znajduje się Kościół św. Piotra. Jego początki sięgają opactwa benedyktyńskiego z X wieku, choć obecną romańsko-gotycką formę nadała mu przebudowa w XIII stuleciu. Wnętrze, z surowymi kamiennymi sklepieniami i pozostałościami fresków, zachowało autentyczny, klasztorny klimat. Benedyktynów zastąpili tu około 1252 roku cystersi, którzy ukończyli budowę, a świątynia została konsekrowana w 1254 roku przez papieża Innocentego IV.

Nad całym miastem króluje masywna Rocca Maggiore – średniowieczna twierdza zbudowana w XII wieku przez Fryderyka Barbarossę, a po zniszczeniach odbudowana przez kardynała Gila Álvareza de Albornoza. Spacer po murach i bastionach pozwala poczuć ducha dawnych fortyfikacji. Ze szczytu rozpościera się zapierający dech w piersiach widok na dachówki starówki, ciągnące się gaje oliwne i całą Dolinę Umbryjską aż po horyzont. We wnętrzach mieści się dziś muzeum, ale największą atrakcją jest sama panorama.

Poza murami Asyżu – dwa miejsca, których nie można pominąć

Zwiedzanie nie powinno ograniczać się wyłącznie do historycznego centrum. Zaledwie kilka kilometrów dalej czekają dwa sanktuaria o fundamentalnym znaczeniu dla historii franciszkanizmu, często niesłusznie pomijane w pośpiesznych planach wycieczek.

Pustelnia Eremo delle Carceri

Ukryta na zalesionych zboczach Monte Subasio, około 4 km od centrum, Pustelnia Eremo delle Carceri to miejsce absolutnie magiczne. Nazwa nie ma nic wspólnego z więzieniem – łacińskie „carcer” oznacza miejsce odosobnione. To tutaj św. Franciszek i jego pierwsi towarzysze chronili się, by w ciszy i ubóstwie oddawać się modlitwie. Spacer wąskim korytarzem prowadzi do surowej, skalnej groty św. Franciszka, w której do dziś znajduje się jego kamienne łoże. Cały kompleks otacza gęsty, prastary las, tworząc atmosferę całkowitego oderwania od świata. W pobliżu płynącego strumienia rośnie sędziwy dąb, zwany „Drzewem ptaków”, przy którym według legendy święty rozmawiał ze zwierzętami.

Bazylika Matki Bożej Anielskiej i Porcjunkula

W miejscowości Santa Maria degli Angeli, u stóp wzniesienia, na którym leży Asyż, wzniesiono monumentalną Bazylikę Matki Bożej Anielskiej. Wznoszono ją w latach 1569-1679 w jednym celu – by niczym bezcenny relikwiarz chronić znajdującą się w jej wnętrzu maleńką Porcjunkulę. Ten skromny kościółek, jeden z pierwszych odbudowanych własnymi rękami przez św. Franciszka po jego nawróceniu, jest kolebką całego ruchu franciszkańskiego. To w nim święty zrozumiał swoje powołanie i tu zmarł 3 października 1226 roku. Z Porcjunkulą związany jest odpust „Przebaczenie z Asyżu”, dostępny dla wiernych 1 i 2 sierpnia. Ciekawostką jest fakt, że od tego miejsca wzięła się pierwotna, bardzo długa nazwa miasta San Francisco w Kalifornii.

Niewiele osób wie, że w Bazylice Matki Bożej Anielskiej znajduje się ogród różany, gdzie według legendy kwitnie odmiana dzikiej róży bez kolców, Rosa Canina Assisiensis, która wyrosła w miejscu, gdzie św. Franciszek rzucił się w krzewy, walcząc z duchowymi pokusami.

Jak poruszać się po Asyżu i kiedy odwiedzić miasto?

Stare Miasto najlepiej poznawać pieszo, niespiesznie gubiąc się w labiryncie uliczek takich jak Via Metastasio czy Via San Rufino, gdzie na każdym kroku można odkryć ukryty punkt widokowy czyjedną z blisko 400 kapliczek i figur. Na dłuższe postoje i smakowanie lokalnej kuchni idealnie nadają się małe place oraz ogródki kawiarni. Dojazd do miasta jest dobrze zorganizowany. Stacja kolejowa Assisi znajduje się w dolinie, w miejscowości Santa Maria degli Angeli, skąd do centrum co pół godziny kursuje autobus linii C.

Dla zmotoryzowanych przewidziano liczne parkingi na obrzeżach strefy ograniczonego ruchu. Jednym z najwygodniejszych jest podziemny Parking Parcheggio Porta Mojano, z którego schody ruchome wywożą wprost w okolice Bazyliki św. Klary. Koszt postoju to około 1,50 euro za godzinę. Warto pamiętać, że w maju w mieście odbywa się Calendimaggio, barwna ludowa uroczystość witająca wiosnę, podczas której ulice wypełniają się muzyką i postaciami w historycznych strojach. Jeśli celem jest spokojniejsze zwiedzanie, lepiej wybrać inny termin, gdyż to wydarzenie przyciąga tłumy.

Smaki Umbrii, których trzeba skosztować

Kuchnia tego regionu to prawdziwa uczta dla zmysłów, bazująca na lokalnych, doskonałych jakościowo produktach. Przede wszystkim należy spróbować tutejszej oliwy z oliwek, często tłoczonej z owoców pochodzących z gajów widocznych ze wzgórza. Drugim symbolem są trufle – zarówno czarne, jak i dużo droższe białe, dodawane do makaronów i serów, a także sprzedawane w formie aromatycznej pasty.

Amatorów kulinarnych odkryć czeka kilka oryginalnych specjałów:

• Umbricelli – ręcznie robiony, gruby makaron, podawany najczęściej z truflami lub sosem pomidorowym.
• Rocciata – tradycyjny średniowieczny deser w formie strucli, wypełnionej miodem, orzechami i rodzynkami.
• Torta al testo – lokalne pieczywo, coś pomiędzy focaccią a pizzą, nadziewane na przykład pancettą i serem.
• Niespieszne degustacje wina w barach na Piazza del Comune, które wieczorem, po wyjeździe jednodniowych wycieczek, stają się miejscem spotkań mieszkańców.

Po najbardziej autentyczne doznania kulinarne warto udać się tam, gdzie jadają lokalsi, zamawiając dania kuchni typowo umbryjskiej, bazującej na dziczyźnie, jagnięcinie i wspomnianych truflach, które są dumą regionu.