Najstarszy park narodowy w Polsce – historia, opis, ciekawostki

Najstarszym parkiem narodowym w Polsce jest Pieniński Park Narodowy, oficjalnie utworzony 1 czerwca 1932 roku. Chroni on przełom Dunajca, masyw Trzech Koron oraz unikalne ekosystemy zbudowane na wapiennych skałach. Przyjrzyjmy się bliżej jego historii, przyrodzie i temu, co wyróżnia go na tle pozostałych 22 parków narodowych w kraju.

W jakich okolicznościach powstał najstarszy park narodowy w Polsce?

Korzenie ochrony przyrody w Pieninach sięgają dużo głębiej niż rok 1932. Już w XVII wieku starości czorsztyńscy dostrzegali potrzebę zachowania tutejszych lasów. W dokumencie z 1625 roku nakazywano pozostawić „las który zowią Pieniny” w spokoju, by służył zwierzynie i był wolny od wyrębu oraz niekontrolowanych polowań. Ta wczesna świadomość wartości przyrodniczej terenu była jednak wyjątkiem na tle epoki.

Nowoczesna historia parku rozpoczęła się w 1921 roku, kiedy z inicjatywy prof. Władysława Szafera utworzono pierwszy rezerwat na terenie będącym własnością Stanisława K. Drohojowskiego. Chronił on łąki wokół ruin Zamku w Czorsztynie, a jego powierzchnia wynosiła 7,5 hektara. Równolegle pod koniec lat 20. XX wieku przystąpiono do żmudnego procesu wykupu gruntów od prywatnych właścicieli w Masywie Trzech Koron. Negocjacje były trudne, a Skarb Państwa borykał się z problemami finansowymi, co skłoniło niektórych posiadaczy do rabunkowej wycinki drzew. Dopiero fala społecznego oburzenia przyspieszyła finalizację transakcji.

Park narodowy tworzy się dla zachowania różnorodności biologicznej, zasobów przyrody nieożywionej i walorów krajobrazowych, a jego zasoby zalicza się do strategicznych zasobów naturalnych kraju.

Przełomowym momentem było podpisanie 23 maja 1932 roku rozporządzenia przez podsekretarza stanu Wiktora Leśniewskiego. Akt prawny wszedł w życie 1 czerwca 1932 roku, dając początek instytucji „Park Narodowy w Pieninach”. Uroczyste otwarcie z udziałem przedstawicieli władz i lokalnej społeczności odbyło się 17 lipca tego samego roku w Czerwonym Klasztorze. Wydarzenie miało charakter międzynarodowy, ponieważ równolegle po stronie czechosłowackiej powołano bliźniaczy rezerwat. Wstępny projekt nowej formy ochrony opracował prof. Stanisław Kulczyński. Po wojnie, w 1954 roku, park powiększono do 2231 hektarów, włączając tereny należące do chłopów z zachowaniem ich prawa do użytkowania.

Który park narodowy powstał jako drugi i jak potoczyły się jego losy?

Zaledwie kilkanaście tygodni po utworzeniu parku w Pieninach, 11 sierpnia 1932 roku, powołano do życia Białowieski Park Narodowy. Jego geneza była jednak o wiele wcześniejsza i sięga roku 1915, kiedy niemiecki uczony Hugo Conwentz wyznaczył tam park natury. W grudniu 1921 roku obszar w widłach rzek Narewki i Hwoźnej formalnie stał się leśnictwem „Rezerwat”, a następnie nadleśnictwem. Pierwszym kierownikiem obiektu został wybitny przyrodnik Józef Paczoski, jeden z twórców fitosocjologii, który zasłynął z bezkompromisowej postawy – potrafił osobiście zabronić dyrektorowi Lasów Państwowych wjazdu samochodem do rezerwatu. Z powodu konfliktów z przełożonymi został zwolniony w 1928 roku.

Pomimo utworzenia parku, pod ochroną ścisłą znalazło się zaledwie 0,9% powierzchni Puszczy Białowieskiej. Jak zauważyła Simona Kossak, było to raczej wymuszone ustępstwo wobec środowisk naukowych. Przez dekady trwały spory o powiększenie obszaru chronionego, a opór lokalnych samorządów i leśników skutecznie blokował te plany. Przełom nastąpił w 1996 roku, gdy po międzynarodowej kampanii organizacji pozarządowych Białowieski Park Narodowy powiększono dwukrotnie – do ponad 10 000 hektarów. Nadal jednak obejmuje on zaledwie 1/5 polskiej części puszczy. Najcenniejszy fragment, obszar ochrony ścisłej o powierzchni około 47 km², od 1979 roku znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. W 2014 roku prestiżowym tytułem objęto całą puszczę.

Czym wyróżnia się krajobraz i przyroda Pienińskiego Parku Narodowego?

Wapienne podłoże Pienin nadało im charakterystyczny, biały kolor skał i ukształtowało rzeźbę terenu. Park zajmuje najcenniejsze fragmenty Pienin Właściwych, do których należą Masyw Trzech Koron, Pieniny Czorsztyńskie, Pieninki oraz Pieniński Przełom Dunajca. Z Pienin Spiskich do obszaru chronionego włączono wyłącznie Zielone Skałki. Symbolem pasma jest szczyt Trzech Koron, który wbrew nazwie posiada aż pięć wierzchołków, oraz Sokolica z reliktową sosną. Ta druga, licząca ponad 500 lat, została poważnie uszkodzona w 2018 roku przez podmuch ze śmigłowca ratowniczego TOPR, a później przez śnieg i wiatr – obecnie pozostała z niej zaledwie jedna czwarta pierwotnej bryły. Panoramę uzupełniają wapienne piargi, wąwozy i niedostępna północna ściana Smolegowej Skały.

Pod względem botanicznym Pieniński Park Narodowy jest prawdziwym unikatem. Na stosunkowo niewielkiej przestrzeni 23,46 km² odnotowano 1100 gatunków roślin naczyniowych, z czego aż 167 to rośliny górskie. Występują tu dwa endemity – pszonak pieniński i mniszek pieniński. Poza Pieninami nigdzie indziej w Polsce nie spotkamy również pienińskiej odmiany bylicy piołunu, chabra pienińskiego, złocienia Zawadzkiego czy jałowca sabińskiego. Świat grzybów i porostów reprezentuje odpowiednio 550 i ponad 400 gatunków. Osobny rozdział stanowią łąki pienińskie, będące efektem wielowiekowej gospodarki człowieka, które są domem dla wielu rzadkich storczyków, takich jak dwulistnik muszy, storczyk szerokolistny czy storczyk bzowy.

Aby zabezpieczyć tę różnorodność, zarząd parku prowadzi przemyślaną gospodarkę. Łąki są systematycznie koszone, a siano wywożone, by zapobiec ich zarastaniu lasem. Na 20 poletkach co roku sporządza się zdjęcia fitosocjologiczne, czyli dokładny spis wszystkich roślin naczyniowych. Na Hali Majerz utrzymuje się tradycyjny, kulturowy wypas owiec, który również sprzyja zachowaniu specyficznej flory. W 2024 roku badania lidarowe przyniosły sensacyjne odkrycie – na terenie parku zidentyfikowano jodłę pospolitą o wysokości 55,86 metra i obwodzie pnia 3,28 m. To najwyższe drzewo rodzimego gatunku rosnące w Polsce.

Jakie zwierzęta można spotkać w Pienińskim Parku Narodowym?

Różnorodność warunków środowiskowych przekłada się na bogactwo fauny. Na obszarze parku żyje ponad 7300 gatunków zwierząt, w tym około 235 gatunków kręgowców. Z większych ssaków regularnie obserwuje się jelenie, sarny, dziki, borsuki, a także drapieżniki – rysie i kuny leśne. Obecność licznych jaskiń umożliwia zimowanie 15 gatunkom nietoperzy, a najliczniejszy z nich to rzadki już w Europie podkasaniec mały. Interesującym elementem fauny stepowej jest mysz małooka. Ornitolodzy w latach 50. XX wieku doliczyli się około 160 gatunków ptaków, z czego około 100 regularnie tu gniazduje. Do typowych przedstawicieli ptaków naskalnych należą nagórnik zwyczajny, pomurnik, kopciuszek, a także gniazdujący w skałach bocian czarny i puchacz.

Świat bezkręgowców jest jeszcze bardziej zaskakujący – naukowcy opisali już 6500 gatunków, a co roku odkrywane są nowe. Prawdziwą chlubą parku są motyle, których naliczono około 1600 gatunków. Około 6% z nich to ciepłolubne gatunki znane w Polsce wyłącznie z Pienin. Najsłynniejszym z nich jest niepylak apollo, zagrożony wyginięciem motyl, który w wielu rejonach Europy już nie występuje. Jego larwy żerują na rozchodniku wielkim, a dla ochrony populacji uruchomiono specjalny program hodowlany, znakowania i monitoringu. Innym cennym owadem jest nadobnica alpejska, która na bukach w Masywie Trzech Koron przeżywa swój schyłek w Polsce. W wodach Dunajca żyje z kolei głowacica, a dla płazów wędrujących do Sromowiec-Kąty co roku wiosną rozstawia się specjalne siatki i przenosi je bezpiecznie przez drogę.

Jak rozwijała się sieć polskich parków narodowych po 1932 roku?

Pieniński i Białowieski Park Narodowy otworzyły nowy rozdział w ochronie przyrody w Polsce. Kolejne obszary zaczęto obejmować tą formą po II wojnie światowej, a proces ten trwał nieprzerwanie przez dziesięciolecia, niezależnie od zmieniających się ustrojów. Profesor Władysław Szafer, główny orędownik tworzenia parków, współtworzył wkrótce także Świętokrzyski (1950), Tatrzański (1955) i Ojcowski (1956). Jego wizja zakładała, że ideałem jest park, w którym przyroda chroniona jest absolutnie, a wpływ człowieka został ściśle ograniczony. Zainspirowany wizytą w amerykańskim Yellowstone – najstarszym parku narodowym świata z 1872 roku – dążył do przeniesienia tej filozofii na rodzimy grunt.

Obecnie w skład sieci wchodzą 23 parki narodowe, zajmujące łącznie około 1% powierzchni kraju. Dla porównania, we Włoszech wskaźnik ten sięga 5%, a w Austrii i Francji po 3%. Chronią one niezwykle zróżnicowane ekosystemy – od górskich pasm Karkonoszy, przez ruchome wydmy nadmorskie w Słowińskim Parku Narodowym, rozlewiska Biebrzy, bagna Polesia, aż po unikalną dolinę Narwi. Największym spośród nich jest Biebrzański Park Narodowy, utworzony w 1993 roku, a najmniejszym Ojcowski Park Narodowy z 1956 roku. Najmłodszym akwenem poddanym tej formie ochrony jest Park Narodowy „Ujście Warty”, który powstał w 2001 roku. Później, ze względu na zmianę przepisów dającą samorządom prawo weta, nie udało się powołać już żadnego nowego parku.

Dlaczego nowe parki narodowe utknęły w martwym punkcie?

Uchwalona w 2001 roku, a potwierdzona w 2004 roku nowelizacja ustawy o ochronie przyrody dała samorządom skuteczne narzędzie do blokowania wszelkich inicjatyw. W efekcie od ponad dwóch dekad w Polsce nie powstał żaden nowy park narodowy, a kilka gotowych projektów od lat pozostaje w zamrażarce. Do najbardziej znanych należą Mazurski Park Narodowy, który miał objąć jeziora z Nidzkim i malowniczą rzekę Krutynię, Jurajski Park Narodowy na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej, Turnicki Park Narodowy na Pogórzu Przemyskim oraz Park Narodowy Doliny Dolnej Odry, którego odpowiednik funkcjonuje już po stronie niemieckiej. Lokalne władze argumentują, że nikt z własnej woli nie przyjmie dodatkowych ograniczeń prawnych. Organizacje proekologiczne, takie jak ClientEarth, wskazują jednak, że obowiązujące przepisy mogą być niekonstytucyjne, gdyż umożliwiają samorządom nieuzasadnioną ingerencję w politykę ekologiczną państwa.

Jak wygląda turystyka w najstarszym parku narodowym?

Pieniński Park Narodowy ma najwyższy wskaźnik nasilenia ruchu turystycznego w przeliczeniu na 1 hektar spośród wszystkich polskich parków. Rocznie odwiedza go ponad 815 tysięcy osób, które mają do dyspozycji 35 kilometrów szlaków turystycznych. Tworzy je łącznie 11 oznakowanych tras pieszych, z czego dwie są udostępnione również rowerzystom, a także szlak wodny w przełomie Dunajca. Największą atrakcją, znaną w całej Europie, pozostaje spływ tratwami flisackimi. Trasę tę można przebyć również pieszo – wiedzie nią Droga Pienińska wzdłuż brzegu rzeki. Dla piechurów przygotowano galerie widokowe na Trzech Koronach i Sokolicy, skąd rozpościera się rozległy widok na okolicę.

Uchwała Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody z 1960 roku uznała, że Przełom Dunajca i Pieniński Park Narodowy to „jedno z najpiękniejszych i najcenniejszych miejsc w Europie” zarówno pod względem botanicznym, jak i krajobrazowym.

Poza granicami parku znajduje się wiele uzupełniających atrakcji. Turyści chętnie odwiedzają ruiny Zamku w Czorsztynie i świetnie zachowany Zamek w Niedzicy. W pobliskim Krościenku dostępne są źródła mineralne, a po stronie słowackiej położony jest Czerwony Klasztor. Miłośnicy przyrody mogą skorzystać ze ścieżek dydaktycznych, a wejścia do parku obsługuje pięć pawilonów informacyjnych. Przy trzech z nich – w Krościenku, Sromowcach Niżnych i Szczawnicy – urządzono ogródki skalne prezentujące roślinność charakterystyczną dla tutejszych piargów i skał. Taki poziom ruchu turystycznego ma jednak swoją cenę – stanowi on główne zagrożenie dla integralności ekosystemów. Dodatkowym problemem jest gęstniejąca zabudowa otuliny parku, która stopniowo zmniejsza korytarze ekologiczne łączące Pieniny z sąsiednimi pasmami górskimi, takimi jak Gorce czy Beskid Sądecki.

Białowieski Park Narodowy – Różne Oblicza Zwiedzania

Odmienny model udostępniania prezentuje Białowieski Park Narodowy. Obszar ochrony ścisłej, będący jądrem dziedzictwa ludzkości, można zwiedzać wyłącznie z przewodnikiem w grupach liczących maksymalnie 20 osób. Obejmuje on około 47 km² wielogatunkowego lasu, gdzie od dziesięcioleci nie wykonuje się żadnych ingerencji w procesy naturalne. Wędrując brukowaną drogą prowadzącą do zabytkowej dębowej bramy, dostrzega się unikatową panoramę lasu porastającego przed wiekami nizinne tereny Europy. Najwyższe są świerki, sięgające ponad 45 metrów – rekordzista mierzy 52 metry. Niewiele niższe są potężne dęby i jesiony, a warstwę pośrednią tworzą lipy, klony, wiązy i graby. Przed zwartą ścianą drzewostanu widoczne pozostają brzozy. Polana jest częściowo odsłaniana w ramach ochrony orlika krzykliwego, który poluje na otwartych przestrzeniach.

Dużą popularnością wśród odwiedzających cieszy się rezerwat pokazowy zwierząt, prowadzący swoją historię od 1936 roku. W warunkach zbliżonych do naturalnych można tam dziś oglądać żubry, wilki, łosie, jelenie, sarny, dziki i rysia. W zagrodach przebywają również koniki polskie typu tarpan oraz żubronie – sztuczne mieszańce żubra z bydłem domowym, będące efektem powojennych prac w Zakładzie Badania Ssaków. W 2013 roku sprowadzono dwa samce żbika. Dojechać tam można samochodem, rowerem lub bryczką, a dojść pieszo atrakcyjną ścieżką wśród olbrzymich drzew przez fragment rezerwatu im. Władysława Szafera (szlak żółty) albo ścieżką Żebra Żubra, która ukazuje fragment lasu o cechach pierwotnych. Znajdujące się w Białowieży muzeum przyrodniczo-leśne, usytuowane w nowoczesnym budynku na miejscu dawnego pałacu carskiego, pozwala w ciągu około godziny poznać najbardziej charakterystyczne dla puszczy zbiorowiska leśne:

• grąd,
• ols,
• łęg,
• bór sosnowy,
• borealną świerczynę bagienną.

Ekspozycja prezentuje również procesy ekologiczne, takie jak fazy rozkładu drewna, oraz kulturowe aspekty użytkowania kompleksu leśnego na przestrzeni wieków. Turyści odwiedzający Białowieżę coraz częściej łączą kontakt z przyrodą z pobytem w luksusowych hotelach z basenami i SPA, wykwintnych restauracjach czy stylizowanych salonkach carskich. Nierzadko intensywne życie hotelowo-gastronomiczne sprawia, że na wizytę w ostatnim nizinnym lesie pierwotnym Europy po prostu brakuje im już sił.