Ile jest parków narodowych w Polsce? Lista i najważniejsze fakty

W Polsce istnieją dokładnie 23 parki narodowe. Ich łączna powierzchnia to nieco ponad 1% terytorium kraju, co plasuje nas znacznie poniżej unijnej średniej wynoszącej ponad 3%. W dalszej części artykułu znajdziesz aktualną listę i zestawienie najważniejszych faktów o tych unikatowych obszarach.

Czym jest park narodowy?

Park narodowy to najwyższa forma ochrony przyrody w polskim prawie. Obejmuje tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych, naukowych, krajobrazowych i edukacyjnych, których powierzchnia nie może być mniejsza niż 1000 hektarów. Na jego obszarze ochronie podlega cała przyroda, a także walory krajobrazowe i elementy przyrody nieożywionej.

Zgodnie z ustawą o ochronie przyrody z 2004 roku, głównym celem tworzenia tych obszarów jest zachowanie różnorodności biologicznej, przywracanie właściwego stanu zasobów przyrodniczych oraz odtwarzanie zniekształconych siedlisk. Parki narodowe pełnią jednocześnie funkcje naukowe, edukacyjne i turystyczne, udostępniając swoje tereny na ściśle określonych zasadach.

W przeciwieństwie do parków krajobrazowych, które dopuszczają większą aktywność człowieka, parki narodowe podlegają znacznie ostrzejszym rygorom. W ich strefach centralnych ruch turystyczny odbywa się wyłącznie po wyznaczonych szlakach. Obszar parku dzieli się na strefy ochrony ścisłej, czynnej i krajobrazowej, a wokół niego wyznacza się otulinę chroniącą przed negatywnym oddziaływaniem z zewnątrz.

Do najważniejszych zadań realizowanych w parkach narodowych należą:

• ochrona całych ekosystemów i procesów ekologicznych na dużą skalę,
• przywrócenie naturalnego charakteru siedliskom zniekształconym przez gospodarkę,
• zapewnienie warunków do prowadzenia badań naukowych i monitoringu środowiska,
• edukacja przyrodnicza społeczeństwa poprzez ścieżki dydaktyczne, muzea i centra edukacyjne,
• udostępnianie terenów do zwiedzania przy zachowaniu nadrzędności celów ochronnych.

Ile jest parków narodowych w Polsce?

Na terenie kraju funkcjonują obecnie 23 parki narodowe. Rozlokowane są one na terenie niemal wszystkich województw – od nadmorskich wydm i klifów, przez pojezierza i bagna, aż po wysokogórskie szczyty Tatr. Najwięcej z nich, bo aż sześć, znajduje się w województwie małopolskim, a cztery kolejne leżą na Podlasiu.

Łączna powierzchnia wszystkich polskich parków narodowych wynosi ponad 329,5 tysiąca hektarów. Lasy pokrywają około 70% tego areału, wody zajmują blisko 10%, a pozostałą część stanowią tereny nieleśne, w tym łąki, torfowiska i obszary skaliste. Dla porównania, średni udział parków narodowych w powierzchni krajów Unii Europejskiej przekracza 3%, co oznacza, że w Polsce potencjał do rozwoju tej formy ochrony jest wciąż bardzo duży.

W polskich parkach narodowych ochroną ścisłą objęto nieco ponad 24% powierzchni, a ochroną czynną – około 66%. Pozostała część pełni funkcje usługowe, obejmując m.in. grunty prywatne i infrastrukturę parkową.

Najważniejsze polskie parki narodowe

Każdy z 23 parków narodowych chroni odmienne ekosystemy i gatunki, dlatego warto poznać te, które wyróżniają się unikatowością w skali europejskiej. Poniższe zestawienie przedstawia wybrane obszary wraz z ich cechami charakterystycznymi.

Białowieski Park Narodowy chroni ostatni na niżu europejskim las o charakterze pierwotnym i jest wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Od kiedy istnieją parki narodowe w Polsce?

Historia parków narodowych na ziemiach polskich sięga 1932 roku, gdy utworzono jednocześnie Pieniński Park Narodowy oraz Białowieski Park Narodowy. Oba obszary należą do najstarszych tego typu jednostek w całej Europie. Pierwowzór idei przyszedł jednak zza oceanu – w 1872 roku w Stanach Zjednoczonych powołano do życia Yellowstone, pierwszy park narodowy na świecie.

Kolejne dekady przynosiły stopniowe powiększanie sieci obszarów chronionych. W latach 50. XX wieku przybyły między innymi Babiogórski, Świętokrzyski i Tatrzański Park Narodowy, a w następnym dziesięcioleciu Woliński oraz Kampinoski. Najwięcej nowych jednostek powołano w latach 90., gdy sieć wzbogaciła się m.in. o Drawieński, Biebrzański i Magurski Park Narodowy.

Okres od 2001 do 2025 roku był najdłuższą przerwą w tworzeniu nowych parków w historii Polski. Ostatnim utworzonym w tym czasie pozostawał Park Narodowy „Ujście Warty” z 2001 roku. Dopiero w 2025 roku rząd przyjął projekt ustawy powołującej pierwszy od 24 lat nowy park narodowy – Park Narodowy Doliny Dolnej Odry.

Różnica między najstarszym Pienińskim a najmłodszym Ujściem Warty to niemal 70 lat intensywnych zmian w podejściu do ochrony przyrody. W 2026 roku lista wciąż liczy 23 pozycje, jednak plany utworzenia kolejnych jednostek są przedmiotem ożywionej debaty publicznej i eksperckiej.

Jak wyglądają plany rozwoju sieci parków?

Eksperci i organizacje przyrodnicze od lat wskazują na potrzebę objęcia wyższą formą ochrony wielu cennych przyrodniczo terenów. W gronie planowanych parków narodowych najczęściej wymienia się Turnicki Park Narodowy na Pogórzu Przemyskim, Jurajski Park Narodowy na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej oraz Mazurski Park Narodowy w krainie jezior. Każda z tych propozycji napotyka jednak na przeszkody prawne i społeczne.

Szczególnie wymownym przykładem trudności jest Turnicki Park Narodowy. Jego projekt przewiduje ochronę ponad 19 tysięcy hektarów lasów o charakterze puszczańskim, będących ostoją wilków, rysiów i orłów przednich. Mimo poparcia Państwowej Rady Ochrony Przyrody jeszcze z 1994 roku i wieloletniej kampanii organizacji pozarządowych, sprzeciw lokalnych samorządów skutecznie blokuje inicjatywę.

Do głównych barier hamujących tworzenie nowych parków należą:

• wymóg uzyskania zgody jednostek samorządu terytorialnego, co bywa kwestionowane jako niezgodne z konstytucyjnym obowiązkiem ochrony środowiska,
• obawy społeczności lokalnych przed ograniczeniami w użytkowaniu gruntów i rozwojem gospodarczym,
• sprzeczności interesów między resortami – ochroną przyrody a gospodarką leśną,
• postrzeganie parków narodowych jako instytucji nadmiernie ograniczających turystykę i rekreację.

W 2025 roku, gdy posłanka Paulina Hennig-Kloska, typowana na stanowisko ministra klimatu, nie potrafiła wskazać prawidłowej liczby parków narodowych, sprawa ta odbiła się szerokim echem medialnym. Polityczka przyznała w wywiadzie, że jest ich „osiem, dziewięć”, podczas gdy poprawa odpowiedź brzmiała 23. W swoim późniejszym oświadczeniu podkreśliła, że „1,1 proc. Polski objęta parkami narodowymi, przy średniej unijnej powyżej 3 proc., to porażka” i zapowiedziała działania na rzecz utworzenia nowych oraz powiększenia już istniejących obszarów chronionych.

Rada Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego oceniła w 2020 roku, że uzależnienie powstania parku od zgody samorządów „budzi istotne wątpliwości co do zgodności z Konstytucją”, zwłaszcza z artykułami o obowiązku ochrony środowiska i zrównoważonym rozwoju.

W obliczu tych wyzwań jednym z realnych kierunków pozostaje powiększanie już istniejących parków oraz przekształcanie wybranych parków krajobrazowych w narodowe. Działania takie wspiera m.in. Koalicja 10%, zrzeszająca dziesięć organizacji pozarządowych – jej celem jest zwiększenie obszarów ściśle chronionych do 10% powierzchni Polski. Zgodnie z opracowanymi przez koalicję ekspertyzami, powiększone i nowe parki narodowe mogłyby objąć 3,06% terytorium kraju, co przesunęłoby Polskę do grona 50% państw europejskich o najwyższym udziale powierzchniowym tych terenów.